باغ همسفران

جشنی از روزگاران کهن ............

مهر یشت

مهرنگهبان پیمان است

مهر و پیمان را نباید شکست نه با راستی پرست نه با دروغ پرست.

مهردارنده دشت های فراخ اسب های تیزرو می دهد به کسی که پیمان نشکند.

آذر مزدا اهورا راه راست را می نماید به کسی که پیمان نشکند .

فرورهای مقدس و توانا و فرزندان کوشا می دهند به کسی که پیمان نشکند.

هیچ کس را از خرد و بزرگ یارای آن نیست که مهر را بفریبد نه بزرگان خاندان ها نه سران روستاها نه شهریاران کشور.

مهربه کشورهای ایران خان و مان با آرامش و با آسایش می بخشد.

مهر یشت

اهورا مزدا به زرتشت می گوید که مهر آفریده من است و من در این مقام و سزاوار بودن عبادت همسنگ خود قرار داده ام . میترا کسانی را که به او دروغ گویند ، به نامش عهد و پیمانی بندند که بدان وفا نکنند در سراسر قلمرو مملکت ، هرجایی که باشند تعقیب کرده و به کیفر می رساند پیمانی که بسته می شود محترم است چه پیمان با یک مزدا پرست باشد و چه پیمان با یک دیو پرست اما در عوض مهر به پیمان داران اسب های تیز تک می بخشاید .ایزد مهر هموراه کسانی را که پیمان دار باشند یاوری می کند و فروشیان به وی فرزندان دلیر و پارسا می دهند.مهر دارنده دشت های فراخ از تمیز اعمالی که مردم می دهند به خوبی آگاه است . هزار گوش برای شنیدن و هزار چشم برای دیدن دارد و از فرازنای آسمان هماره بیدار و ناظر اعمال مردمان است .

مهرپرستی درغرب

آیین مـهـر پرستی درسده اول میلادی به رم راه یافت و انـدک و انـدک تمام اروپای غربی و سراسر کرانه های دریای سیاه را فراگرفت ومردمان گروه گروه به آن می گرویدند زیرا این آیین ایرانی آیین امیـد واخلاق و مردانگی بود .

آیین مهرپرستی دردنیای کهن چنان ریشه دوانید که به گفته (ارنست رنان) نقادمعروف فرانسوی اگرعیسویت به هنگام رشدخود بر اثر بیماری مهلکی باز می ایستاد سراسر جهان به آیین مهر می گرویدند.

پس از این که اورلیوس کومودوس امپراتور روم به آیین مهر گروید مهـرپرستی چنان در روم شایع گشت که بر همه دین های دیگر تسلط یافت . بسیاری ازامپراتوران دیگررومی وبزرگان لشکری دین مهر را پذیرفتند که

از آن جمله امپراتور دیوکلیسن و امپراتور ژولیـانوس را می توان نام برد.

امپراتور ژولیانوی که خود مردی دانشمند ونویسنده بودازپیروان سرسخت مـیـتــرا بود یکی ازعــلــل لشکرکشی او به ایـــران این بود که می خواست سرزمین خدای خودمیترا را بدست آورد وهنگامیکه بدست مسیحیان همراه خودکشته شدازخونی که ازپهلوی اوجاری شده بودمشتی به سوی خورشید افشاند و بدین سان فدیه ای ازخون خود را نثار میترا کرد.

این نهضت که سده ها پایا ماند درخلق و خوی مردمان جهان وپیدید آوردن راست خواهی و دادگری و وفای به عهـد و پیمان تاثیر بسزا کرد وهنگامی هم که خامـوش گشت میراثی بزرگ از آداب و رسوم و دعاها و عقاید دینی مربوط به بهشت و دوزخ و سرنوشت روح فدیه پل صراط تعـمید وغیره درمسیحیت باقی گذاشت و حتی روزمقدس مسیحی یعنی یکشنبه هنوز نمودار Sunday درآلمانی وSonntge میراث باقی مانده آن است که بصورت درانگلیسی هنوز باقی است و به معنی روز(مهر) خورشید است و نیز روز25 دسامبر که جشن تولد مسیح است درواقع روز تولد مهراست.

مهرگان در دیدگاه ایرانیان

در آثارالباقیه بیرونی آمده است که (سبب این عید آن است که فرشتگان به یاری فریدون آمدندوفریدون بوسیله کاوه برضحاک بیوراسپ ظفر یافت واو را دربند کرد وبکوه دماوند زندانی کرد ومردم ازشراوایمن شدند واینروزرا عید می دانستند و فریدون مردم را امرکرد خدای را سپاس بگذارند که پس ازهزارسال ترس و وحشت باردیگر بر ملک خود دست یافتند و این کار در ایشان عادت ماند.

باز بیرونی درالتفهیم دراین معنی چنین آورده :اندراینروزآفریدون ظفریافت بربیوراسب جادوآنک معروف است به ضحاک وبه کوه دمـاونـد بازداشت و روزها که پس مهرگـان است همه جشن اند برکردارآنچ ازپس نوروز بود و ششم آن مهرگان بزرگ بود رام روزاست و بدین دانندش.

روایت دیگر از بیرونی آن است که خداوند دراین روز زمین رابگسترد وباز آورده است:گوینددراین روزبودکه خداوندماه را که کره ای سیاه وبی فروغ بود فروغ بخشید.

باز بیرونی از سلمان فارسی روایت می کند که می گفت : ماهنگامی که ما زرتشتی بودیم برآن بودیم که خـداونـد برای زینت بندگان خود یاقوت را در نوروز و زبرجد را درمهرگان بیرون آوردو فضل این دو برایام مانند فضل یاقوت و زبرجد است بر گوهرهای دیگر.

حمدالله مستوفی درتاریخ گزیده آورده است که فریدون به مددکاوه آهنگر و اکابرایران برضحاک خروج کردواورا بگرفت وبکوه دماونددرجایی محبوس محبوس گردانید و آن روز که بر او مستولی شد مهرگان نام نهاد.به روایتی تاجگذاری اردشــــیــــربـابـکان هم مقارن با جشـن مهـرگان بوده وپـادشـاهــان هخـامنشـی واشکـانی و سـاسـانـی جشـن مهرگان را برگزار می کرده اند ابومسلم خراسانی برمکیان وخلفای عباسی دربپا داشتن این جشن پافشاری می کرده اند

روزمهر و ماه مهر و جشن فرخ مهرگان

مـهـرافــزا ای نگـار مـهـرچــهـر مهـربان

مهربانی کن به جشن مهرگان و روز مهر

مهربانی به به روزمهر و جشن مهرگان

درروایت های دیگرآمده است که دراین روز آفتاب پیدایی نمود.

دربندهشن آمده که مشیه و مشیانه (آدم و حوا) دراین روز بوجود آمدند.

حکیم ابوالقاسم فردوسی

داستان جشن مهرگان از زبان فردوسی

چو ضحاک بر جهان شد شهریار بـرو سـالـیـان انجمـن شد هــزار

سراسر زمـــانـه بدو گشت بـــاز بـرآمـــد بر این روزگـــــار دراز

نهان گشت کـــردارفــرزانـــگان پراگنده شد کــــــام دیــوانـــگان

هنرخوارشد جــــــادویی ارجمند نهان راســـــتی آشـــــکارا گزند

شده بر بدی دست دیـــوان دراز به نیکی سخن نرفتی جز به راز

ندانست جز کــــــــــژی آموختن جزازکشتن وغــــارت وسوختن

ضحاک به حکومت ایران می رسد و به ظلم و جور و شقاوت می پردازد و ایـــران در ماتمی سخت فرو می غلتد دراین دوره تلخ و تاریک کــاوه برای نجات فرزندانش از مرگ با ضحاک دیدارمیکند و در آن جایگاه شاهنشاهی به خروش می آید و انقلابی بزرگ را پدید می آورد و روپوش چرم تنش را

پرچم مبارزه علیه ظلم می کند وبه دیدار فریدون می رود.

بیـــامـــد به درگـــــــاه ســـالــار نو بـدیــدنــــش آن جا و برخـاست غو

چوآن پوست برنـــــیزه دیــــــد کی به نیـــکی یـکی اختـــرافگنــــد پی

بیـــــاراست آن را بـه دیبــــای روم زگـوهـــربرو پیـــــکر از زر و بوم

بزد بر سر خویش چون گــــرد ماه یکی فـــــال فــــــرخ پی افکند شاه

فروهشت ازوسرخ و زرد و بنفش همی خواندش کـــاویـــــانی درفش

از آن پس هرآنکس که بگرفت گاه به شاهی به سر بر نهــــــادی کلاه

بر آن بی بها چـــــرم آهنــــــگران بر آویختی نـو به نـو گـــوهـــران

و بدین گونه درفش کاویانی پرچم عدالت خواهی ایرانیان می شود و حرکت بزرگ ونبردآزادی آغاز می گردد و درنبردی که صورت می گیرد فریــــدون ضحاک را شکست می دهد و سـروش خجسته به او فرمان می دهد که اورا به سنگی درکوه دماوند ببندد و فریـــدون شاه آزاده نیز چنین می کند و این گونه می گوید سپاس خداراکه مارا برانگیخت ازالبرزکوه تا جهان به فرمان گرز من رهایی یابد. این رزم بزرگ رهایی ایرانیان به فرماندهی فریـــــدون درمهرماه صورت می پذیرد فردوسی درشاهنامه آورده است که دراین روزفریدون کلاه کیانی به سرنهاده است

فریدون چوشد برجهان کامگار ندانست جزخویشتن شهریار

به رسم کیان تآاج وتخت مهی بیاراست با کـاخ شـاهنشهی

به روزخجسته سرمهــــــرماه به سر نهاد آن کیــــانی کلاه

زمانه بی انـــدوه گشت ازبدی گرفتنـد هـرکـس ره ایـــزدی

به این دلیل احترام ارج و عظمتی زیاد درنزد ایرانیان دارد و بهترین نمونه

برای آزاد اندیشی وآزادگی برای تمام دوران هاست .و برماست که این روز

را گرامی بداریم و به یاد و خاطربسپاریم و در روز دهم مـهـــرمـــاه هرسال

این جشن را بپا سازیم و فرهنگ ایرانی را درقلب وروح خود وفرزندان این

خاک بکاریم تا محصول آزاد اندیشی را درتمام قرون بدرویم تا بیگانگان بر

تن خویش بلرزند وهمیشه ای آزاد را درپناه ایزد بزرگ داشته باشیم.

مراسم جشن مهرگان

جشـن مهـرگان درگذشته همانند جشــن نـــوروزبرگزارمی شده است ومردم دراین روز به فراخور توان خود هدیــه ای به شــاه می دادند و شــاه دراین روز و جشن نوروز بارعام می داده است . درخصوص چگونگی برگـزاری مراسـم جشـن مهـرگان بیرونی چنین آورده است که( پادشاهان دراین جشن تاجی به شکل خورشید که درآن مانند چرخ نصب بود بسرمی گذاشتند وگوینددراین روزفریدون بربیوراسب که ضحاک خوانندش دست یافت چون درچنـیـن روزی فرشتگـان ازآسـمـان به یــــاری فریدون پایین آمدند لذا درجشن مهرگان به یاد آن روز درسرای شاهان مرد دلیری می گماشتند واو بامدادان ندا می داد ای فرشتگان بسوی دنیا بشتابید و جهان را ازگزند اهریمنــان درآخرین روز این جشن که بیست و یکم باشد فریدون ضحاک را درکوه دماوند به زندان انداخت وخلق را گزند او برهانید از این جهت دراین روزجشن گرفتند زرتشت فرمود آغازوانجام مهرگـان در عظمت وشرافت یکی است پس هردو را جشن بگیرید

هرمز پسرشاهپوردرتمام روزهای مهرگان جشن برپامی داشت ومردمـــــان ایران زمین ازآغازمهــرگـــان تامدت سی روزمانند نوروز جشن می گرفتند وهرپنج روز را به یک طبقه ازشاهزادگان و موبدان و بازرگانان ورزمیان و دهقانان و صنعت گران مخصوص نمودند

کتزیاس پزشک دربار هخامنشیان آورده است که شاهنشهــان هخــامنشی نمی بایست هیچگـاه مست گردند ولی در روز مهـــــرگان لبـــاس ارغــوانی می پوشد و می گساری می کردند.

به قول دوریس پادشاهان دراین جشن می رقصیدند وبه روایت استـرابـــون ساتراپ ارمنستان درجشن مهرگان بیست هزارکره اسب به رسم ارمغان به دربارشاهنشاه هخامنشی می فرستاد بیرونی آورده که دراین روزمانند جشن نوروز خوانچه ای آماده می کردند ودرآن لیمو شکر نیلوفر و به و سیب و یک خوشه انگورسفید و هفت دانه موردمی گذاشتندوموبد موبدان این خوانچه راواج گویان نزد شاه می آورد.

مراسم جشن مهرگان مانند جشن نوروز پس از حمله عرب از میان نرفت و دردوران خلفای عباسی و بعدها دردوره غزنویان باشکوه فراوان این جشن را برگزارمی کردند. این جشن اگرچه پس از دوران مغول ازرونق دوران پیشین افتاد ولی هرگز فراموش نشد و زرتشتیان کرمان و یزد همچنان این جشن را برگزارمیکنند دراین روز زرتشتیــان لبـــاس نو می پوشند وشــادی می کنند و سفــره ای می چینند و بویژه درون مرغی رابامواد غذایی پرمیکنند وآنرا می پزند وبر سرخوان میگذارند.

کتاب اوستا وآیینه و سرمه دان و شربت و گلاب و شیرینی و سبزی ومیوه بویژه انار و سیب و گلهـای رنگارنگ برروی سفره می چینند و کناره های سفره را با اویشن خشک می آرایند. درظرفی ازآ ب گیــاه خوشبوی اویشن با چند سکـــه نقره و چند عدد سنجد و بادام و پسته ریخته با شـمـع و لاله روشن بر سر خــوان می گذارند و اسفند بر سر خوان می گذارند و اسفند و کندربرآتش می سوزانند و بهنگام ظهر اهل خانه از خرد و بزرگ به شادی درسر خوان دربرابرآیینه می ایستند و دعا میخوانندوسپس شربت میخورند و برای میمنت سرمه به چشم می کشند و اویشن را با نقل و سنجد برسرهم می ریزند و به یکدیگر شادباش می گویند. دراین روز برای تازه دامـادان و نامزدان پارچه وغیره می برند و به تنگدستان یاری میکنند. اگر نوزادی دراین روز متولد شود نامی بر او می گذارند که کلمه مهر درآن باشد مانند مهرداد مهرنوش مهرنازمهربانومهران مهربان مهردخت وغیره در برخی از روستاهای زرتشتی نشین یـزد آیین قربانی کردن گوسفند برای ایزد مهر هنوز پایدار است ودرروزمهرگان گوسفندی را که به هنگام زایش نذر مهرایزد شده است و آن را بخوبی پرورش داده اند بامراسم بسیارجالب و ویژه ای همراه با نیایش و رقص و شادی قربانی می کنند. این قربانی درروزجشن مهرگان وسه روزپس ازآن انجام می گیردوگوسفند بایستی درهاونگاه (ازبامـــدادن تا نیمروز) درزیر پرتو نورخورشید قربانی شودگوسفند قربانی شده را درتنور خانه بریان میکنندوسینی گوسفند بریان رابرروی سه سنگ که نمــاد گفتــارنیک وکـردارنیـک واندیشـــه نیک است میگذارند ومراسم ویژه درون مهرایزد انجام می گیرد. سپس گوسفند بریان با پوست آن و مقداری از دنبه خام به در مهر (آتشکده ) برده می شود. دنبه نثاری است برای فروزان کردن آتش.دراین هنــگام همگان (خورشید -- مهرنیایش) می خوانند و پنج روزپس ازمهرگان همه جا جشن و شادی است و جمله (جشن ایزد مهرمبارک ) برسر زبان هاست .

درمیان اقوال گوناگون درباره سبب برقراری این جشن چنانکه دیده میشود قسمت عمده ازسنتی که گویـــا رواج بیشتری داشته پیــــروی کرده اند وآن رهایی از چنگال بیداد و ستم ضحاک بیوراسپ است. از آنچه آمد چنین برمی آید که روزگـــــاری ایران دچار بیــدادی بزرگ بوده است و پس از رهایی ازاین بیـداد روزهایی را جشـــن گرفته است. بنابراین روزرهـایی را جشن گرفته است . بنابراین جشن را می توان جشن بازیافتن آزادی و رهــــایی از بیـــــداد بیگانگان دانست . می توان آن جشن را جشن پیــروزی نیــکی بر بـدی و روشنـایی بر تاریکی و داد بر ستم دانست ونیز می توان آنرا جشــــن خورشید دانست که به حقیقت پرورنده آدم و چارپای و گیـاه است.

سالروز جشن مهرگان

هنگامی که نام روز با ماه یکی باشد آن روز را پیشینیان جشن می گرفتند جشن مهرگان چون به ایزد بزرگ و مشهور آریایی می رسد نام شانزدهم هر ماه نامزد به مهر است به همین جهت در ماه مهر و روز مهر جشن مهرگان برگزار می شد اما در حال حاضر جشم مهرگان به موجب تقویم زرتشتیان روز دهم مهر ماه با تشریفات و مراسم ویژه برگزار می شود

|+| نوشته شده توسط سیامک حبیبی و پگاه siamak habibi & pegah در چهارشنبه 11 مهر1386 و ساعت 9:45 قبل از ظهر