جشن های ایران باستان
درفرگرد نخست وندیداد درباب زیبایی و بی همتایی ایران زمین اهورامزدا چنین می گوید:من هرسرزمینی را چنان آفریدم که هرچند رامش بخش نباشد به چشم مردمانش خوش آید.اگرمن هرسرزمینی را چنان نیافریده بودم همه ی مردمان به ایران ویج ( ایران ) روی می آوردند.
فردوسی درشاهنامه چنین می گوید:
هوا خوش گوار زمین پرنگار نه سرد و نه گرم و همیشه بهار
نوازنده بلبل به باغ انـــدرون گرازنده آهـــو بــراغ انـــدرون
گلابست گویی بجویـش روان همی شـــاد گردد ز بویش روان
دی و بهمن و آذرو فروردین همیشه پر از لالـه بینــی زمیــن
سراسر همه کشـــور آراسته ز دینــارو دیبـــــا واز خواستــه
بتـــان پرستنــده با تـــاج زر همه نامداران زریــــن کمـــــــر
کسی کاندرون بوم آباد نیست بکام ازدل و جان خودشاد نیست
با گذر انسان از عصر شکار به عصر کشاورزی محاسبه دقیق رویدادهای طبیعی مانند زمان یخ بندان و موسوم شکوفه ها و گرم شدن هوای محیط برای جوامع دهقانی از اهمیت ویژه ای برخوردار شد نیاز به دانستن زمان کاشت برداشت و ذخیره آذوقه تقویم دهقانی و فصل بندی را بوجود آورد.
براساس کتاب وندیداد سال به دو بخش تقسیم می شده است تابستان بزرگ که از روز اول فروردین ماه تا 30 مهرماه به مدت 7ماه بوده است و زمستان بزرگ که از اول آبان ماه تا آخرین روز اسفند به مدت 5 ماه بوده است .
در ویسپرد آمده که به موجب نیازهای یک جامعه کشاورز سال به 6بخش یا شش فصل ( گاهنبار) تقسیم شده است گاهنبارنخست با صفت شیردهنده که منظور شیره گرفتن و ساقه یافتن گیاهان است و مصادف با 15 اردیبهشت ماه است .گهنباردوم هنگامی است که گیاهان درو شده وبرابر15تیرماه است گاهنبارسوم هنگام خرمن بدست آمده 30شهریورماه گاهنبارچهارم هنگام جفت گیری گله 30مهرماه است دراین چهارگاهنبار(چهارفصل ) کارهای کشاورزی و دامداری به اتمام می رسد .
گاهنبارپنجم سرآغاز فصل سرماو 20دی ماه و گاهنبار ششم آخرین روز سال هنگام آسایش و ستایش و شکرگزاری به درگاه اهورامزدا.
برطبق روایاتی که آمده برقراری گهنباررا به جمشید منسوب می کند .هر چند بیشتر جنبه داستانی دارد اما اشاراتی درباره چگونگی تهیه خوراک جهت گهنبارها و هنگام آن آمده که: جمشید را رسم بود که هر بیگانه وغریبی که از راه می رسید در مطبخ وی پذیرایی شان می کردند چندانکه سیر و شادمان شود روزی دیوی خود را به شمایل تازه واردی در آورده و به خوانگاه جمشید رفت هرچند به وی خوراندند سیر نشد و گفت درمطبخ چنین شاهی آن قدر خوراک نیست که مرا سیر کند داستان را به جمشید بردند. جمشید چندین بار دستورهایی داد اما دیو باز اظهار گرسنگی کرد فرمان داد رمه ای از گاو و گوسپند کشتند و برایش خوراک کردند اما کفایت نکرد جمشید به درگاه دادار اورمزد نیایش کرد و چاره خواست . بهمن امشاسپند ( فرشته ) به وی چنین ظاهر ساخت که دستور دهد گاوی بکشند و در میان سرکه کهنه بپزند و سیر و سداب درش کنند و به نام ایزد پاره ای در سفره نزدش نهند پس دیو چون لقمه ای خورد از آنجا بگریخت و نیست شد پس از آن روز گهنباربنهادند و هر گاه قحطی و تنگی پیش می آمد هم چنان گاوی کشته و با سرکه و سیر و سداب آمیخته می پختند و همگان آن می خوردند تا تنگی و قحطی از بین می رفت .
فردوسی نیز در شاهنامه بسیاری ازکارهای بزرگ از جمله ساخت آلات جنگی جامه و لباس و ساخت خشت و گرمابه وپزشکی وداروسازی و جشن نوروز را به او نسبت می دهد
بزرگـــان به شــادی بیاراستند می و جام و رامشگران خواستند
چنین جشن فرخ از آن روزگار به ما ماند از آن خسروان یادگار
شش گهنبار را به ترتیب شش مرحله آفرینش جهان از سوی اهورامزدا نیز می دانند که در بندهشن آمده است : آفرینش جهان از من اهورامزدا در سه سد و شست و پنج روز که شش گهنبار سال باشد انجام شد .از همین روی براساس سنت این شش گهنبار با مراسم دینی و تشریفات با جشن و شادی برگزارمی شود و در این روز مردم براساس توانایی مادی شان داد و دهش (انفاق )می کنند . این جشن ها هنوزدر برخی مناطق ایران با شرایط ویژه ای و به بهترین شیوه ای برگزارمی شود .
اما در بُندَهِشن به چهارفصل اشاره می شود که امروزه نیز برهمین اساس فصول تقسیم بندی می شوند. بهارشامل ماه های فروردین , اردیبهشت , خرداد که دربندهشن نام این فصل وهار است .تیر, امرداد , شهریورتابستان که هامین نامیده می شده مهر, آبان , آذردرپهلوی پاتیژدرپازند پادیزو پارسی جدید پائیزنامیده می شده و فصل زمستان شامل ماه های دی بهمن اسفند بوده است .
در گاه شماری هخامنشی ماه های 12 گانه نیزبا نام هایی که مرتبط با زمان کاشت برداشت و کوچ و .... بودند نام گذاری شد.
|
نام ماه های هخامنشی | |||
|
1 |
ادوکن ئیش : هنگام کندن جوی فروردین ماه |
7 |
بایگاه دئیس : ماه پرستش خدا مهرماه |
|
2 |
ثور واهر : بهارپرغرور اردیبهشت ماه |
8 |
ورگزن : آبان ماه |
|
3 |
تائی گرچی: سیر چیدن خرداد ماه |
9 |
اثری یادی : ماه پرستش آتش آذرماه |
|
4 |
گرم پد : پای گرم تیرماه |
10 |
آنامک : ماه خدای بی نام دی ماه |
|
5 |
درن باجی : جاودانگی امرداد ماه |
11 |
سامیا : بهمن ماه |
|
6 |
کاریاشیا : شهریورماه |
12 |
ویخن : اسفند ماه |
در اواخرحکومت هخامنشی ها نام ماه های سال بر اساس نام اهورامزدا و فرشتگان و امشاسپندان (جاویدانان بی مرگ = فرشتگان بی مرگ)همراه او نامگذاری شد.
|
نام ماه های پارسی | |||
|
1 |
فروردین : فروهرها » ارواح انسان ها |
7 |
مهر : میترا » پیمان و دوستی |
|
2 |
اردیبهشت : ارته وهیشته » بهترین راستی |
8 |
آبان : آناهیتا » پاک و بی آلایش هنگام آب |
|
3 |
خرداد : هورتات » تندرستی و رسائی |
9 |
آذر : آتر » آتش |
|
4 |
تیرماه : تیشتر » ستاره و ایزدباران |
10 |
دی : دئنا » دین وجدان |
|
5 |
امرداد : امرتات » بی مرگی و جاودانگی |
11 |
بهمن : وهومنه » اندیشه نیک |
|
6 |
شهریور: خشتره وئیره »شهریاری نیرومندبهترین حکومت |
12 |
اسفند : سپندارمذ » بردباری وفروتنی |
درشاهنامه رستم زمانی که به دیدارشاه کی خسرو می رود و در ثنای او اسامی شش فرشته بزرگ راجهت پاسبانی ازشاه کیخسروبر زبان جاری می کند و طلب شادی و پیروزی و جاودانگی می کند.
چو هرمز بادت بدین پایگاه چو بهمن نگهبان فرخ کلاه
همه سالـه اردیبهشت هژیر نگهبان توبا هش ورای پیر
چو شهریورت باد پیروزگر به نام بزرگی و فــر و هنر
سفند ارمذ پاسبــــان تو باد خردجان روشن روان توباد
چوخردادت ازیاوران بردهاد زمرداد باش ازبر و بوم شاد
دی و ارمـزدت خجسته بواد در هر بــدی بر توبسته بواد
در گاه شماری پارسی با توجه به این که هر ماه 30 روز دارد از همین روی هرروز دارای 30 نام مشخص و ویژه می باشد که از نام امشاسپندان و ایزدان گرفته شده است اسامی این امشاسپندان که عبارتند از شش فرشته یا ایزد برجسته بهمن , اردیبهشت , شهریور, سپندارمذ, خرداد , امرداد.
ایزدان عبارتند از عناصر سود رسان و گرامی که در هیات فرشتگان نمایان می شوند چون ایزد آب , آتش , هوا , زمین , آسمان , ماه و .........
|
نام روزها براساس گاه شماری پارسی | |||||
|
1 |
اورمزد:هستی بخش دانا |
11 |
خورشید : خیر , آفتاب |
21 |
رام : رامش شادمانی |
|
2 |
بهمن : اندیشه نیک |
12 |
ماه : ماه |
22 |
باد |
|
3 |
اردیبهشت : بهترین راستی |
13 |
تیر: ستاره تیر ستاره باران |
23 |
دی بدین : آفریدگار |
|
4 |
شهریور: شهریاری نیرومند |
14 |
گوش : جهان هستی و زندگی |
24 |
دین : وجدان بینش درونی |
|
5 |
اسپندارمذ: فروتنی |
15 |
دی بمهر: آفریدگار |
25 |
ارد |
|
6 |
خرداد : تندرستی و رسائی |
16 |
مهر: دوستی پیمان |
26 |
اشتاد: راستی |
|
7 |
امرداد: بی مرگی |
17 |
سروش : فرمانبرداری |
27 |
آسمان |
|
8 |
دی بآذر: آفریدگار |
18 |
رشن : دادگری |
28 |
زامیاد: زمین |
|
9 |
آذر: آتش فروغ |
19 |
فروردین : پیشرو |
29 |
مهراسپند |
|
10 |
آبان : آب – هنگام آب |
20 |
بهرام : پیروزی |
30 |
انیران: فروغ وروشنی بی پایان |
منابع : گاه شماری و جشن های ایران باستان : نوشته هاشم رضی
روایات داراب هرمزدیار
گاه شماری راستی
شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی
اوستا »»»»» وندیداد جلیل دوستخواه
جشن های ایران باستان جشن های ایران باستان جشن های ایران باستان
